“Phía bên kia cánh cửa là toàn bộ thời gian.”
- 扉の向こうには、すべての時間があった -
Sau Your Name và Weathering With You, đạo diễn Shinkai Makoto cuối cùng cũng hoàn thiện “bộ ba thảm họa” của mình bằng Suzume - một tác phẩm vừa kỳ ảo, vừa chất chứa nhiều suy tư về mất mát, ký ức và hy vọng.
Bộ phim kể về cuộc gặp gỡ giữa một cô gái trẻ và chàng trai bí ẩn, mở ra hành trình rong ruổi khắp nước Nhật để thực hiện nhiệm vụ “đóng cửa”. Lấy bối cảnh từ những vùng đất hoang tàn sau thiên tai, Suzume không chỉ mang màu sắc road movie quen thuộc của Shinkai mà còn bổ sung thêm hàng loạt yếu tố fantasy thú vị.
Từ chú mèo biết nói, chiếc ghế ba chân được nhân hóa cho tới những cánh cửa dẫn sang thế giới khác, mọi chi tiết đều khiến thế giới của Shinkai trở nên mới mẻ hơn trước. Bộ phim thậm chí còn khéo léo đưa vào góc nhìn đa dạng giới, khi vai trò “người đóng cửa” không còn mặc định dành riêng cho nữ giới như những nghi thức truyền thống.
Điều mà Shinkai muốn truyền tải lần này khá rõ ràng: “phép màu” không tự nhiên xuất hiện. Nó được tạo nên từ những cuộc gặp gỡ tử tế giữa con người với nhau, để rồi từ đó mở ra tương lai vô hạn.
Nhìn vào thiết kế poster, có thể thấy rất rõ tính liên kết xuyên suốt giữa ba tác phẩm Your Name, Weathering With You và Suzume. Phần âm nhạc tiếp tục do RADWIMPS đảm nhận - cái tên đã gắn bó với Shinkai suốt nhiều năm qua. Mỗi ca khúc chủ đề ra mắt đều nhanh chóng trở thành hiện tượng.
Ngoài ra, nhà sản xuất Genki Kawamura cũng tiếp tục đồng hành. Với đội ngũ quen thuộc ấy, Shinkai và ê-kíp cho thấy sự ăn ý gần như tuyệt đối, giúp họ kiểm soát được một thế giới quan rộng lớn và tham vọng hơn nhiều so với trước đây.
15 tháng vật lộn với storyboard và chiếc ghế “có linh hồn”
Theo chia sẻ từ ê-kíp, phần khiến Shinkai đau đầu nhất trong quá trình thực hiện Suzume lại chính là storyboard hình ảnh. Riêng công đoạn này đã ngốn tới 15 tháng.
Nếu việc xây dựng nhân vật con người vốn đã là “sở trường” của đạo diễn, thì lần này ông phải đối mặt với thử thách hoàn toàn khác: làm sao để một chiếc ghế hay một chú mèo cũng có cảm xúc và linh hồn riêng.
Được biết, riêng bản phác thảo của chiếc ghế đã trải qua rất nhiều phiên bản khác nhau. Từ cách phối màu, họa tiết ngôi sao cho tới hình dáng đôi mắt đều được chỉnh sửa liên tục trước khi chốt thiết kế màu vàng như trong phim - và cuối cùng lại trở thành chi tiết được khán giả yêu thích nhất.
Ban đầu, Shinkai lấy cảm hứng từ truyền thuyết Nhật Bản Bunbuku Chagama với hình tượng tanuki hóa thân. Tuy nhiên, ông cho rằng tanuki khá xa lạ với đời sống hiện đại, nên đã chuyển ý tưởng ấy thành một chiếc ghế gần gũi hơn với cuộc sống thường ngày của Suzume.
Phần đôi mắt của tanuki vẫn được giữ lại, nhờ vậy chiếc ghế trong phim vừa có nét tinh nghịch, vừa mang cảm giác sống động rất riêng - đúng kiểu kỳ ảo nhẹ nhàng vốn là “thương hiệu” của Shinkai Makoto.
“Thiên nhiên cũng giống như loài mèo, con người không thể kiểm soát được”
Trong quá trình thực hiện Suzume, đạo diễn Shinkai Makoto đã chuyển nhà. Với ông, việc thay đổi khung cảnh ngoài cửa sổ cũng giống như tự làm mới cảm xúc để bước vào hành trình sáng tạo tiếp theo.
Khoảng thời gian làm phim, Shinkai nuôi hai chú mèo. Một con tên là “Suzume” (雀 - đồng âm với tên nữ chính), con còn lại tên “Tsubame”. Ban đầu, ông cảm thấy việc gọi mèo bằng cái tên “Suzume” nghe khá lạ tai, nhưng càng gọi lại càng thấy gắn bó và yêu thương.
Có lẽ vì thế mà trong phim, khán giả sẽ thấy tên của Suzume liên tục được mọi người cất tiếng gọi trên suốt hành trình. Một chi tiết nhỏ, nhưng lại mang cảm giác rất đỗi dịu dàng.
Trước khi bắt tay vào sản xuất bộ phim, Shinkai cũng dành thời gian đi qua nhiều vùng nông thôn và các khoảng xanh tại Nhật Bản. Ông nhận ra không ít nơi từng tràn đầy sức sống nay đã dần hoang vắng.
Sau thảm họa động đất Đông Nhật Bản năm 2011 cùng những dư chấn tinh thần mà đại dịch COVID-19 để lại, đạo diễn càng cảm nhận rõ hơn sự vừa tàn nhẫn, vừa đẹp đẽ của thiên nhiên. Và với tư cách một người làm hoạt hình, ông muốn để lại điều gì đó thông qua tác phẩm của mình.
Việc nuôi mèo cũng khiến Shinkai nhận ra một điều thú vị: mèo rất giống thiên nhiên - khó đoán, tự do và không thể bị kiểm soát hoàn toàn.
Chính vì thế, ông đã đưa hình ảnh con người đối diện với loài mèo vào phim như một lớp ẩn dụ. Không chỉ mèo, mà cả con người cũng đều hữu hạn trước thời gian và số phận.
Khi Daijin trở lại thành “viên đá khóa”, nhân vật này nói với Suzume:
“Nếu không thể trở thành mèo của Suzume… thì hãy dùng chính đôi tay mình đưa mọi thứ trở về như cũ.”
Đó cũng là lúc bộ phim chạm đến cảm xúc sâu nhất. Dù không muốn, con người cuối cùng vẫn phải học cách nói lời tạm biệt với những điều mình yêu thương nhất.
Thông qua Suzume, Shinkai như đang gửi một lời an ủi nhẹ nhàng tới những người từng mất mát vì thiên tai hay biến cố cuộc đời: rằng dù đau buồn đến đâu, chúng ta vẫn phải tiếp tục sống, tiếp tục hy vọng vào ngày mai.
Cuộc gặp gỡ định mệnh - món quà khó đoán nhất của việc được sống
Với những khán giả yêu thích tuyến tình cảm trong các phim của Shinkai, Suzume có thể mang đến cảm giác khá khác biệt.
Nếu Your Name hay Weathering With You đặt chuyện tình yêu ở vị trí trung tâm, thì tới Suzume, yếu tố romance đã được tiết chế đáng kể.
Bản thân Shinkai cũng chia sẻ rằng mối quan hệ giữa Suzume và Souta không đơn thuần được định nghĩa bằng tình yêu. Ông thích gọi họ là “đồng hành” hơn.
Họ gặp nhau giữa những đổ nát, cùng đi qua mất mát, cùng đối diện nỗi sợ và chữa lành cho nhau theo một cách rất lặng lẽ.
Có lẽ vì thế mà Suzume không còn là một câu chuyện yêu đương thuần túy, mà giống hành trình trưởng thành của một cô gái học cách đối diện với quá khứ, với đau thương và cả sự chia ly.
Và đôi khi, chính những cuộc gặp gỡ tưởng chừng ngắn ngủi ấy lại là điều đẹp đẽ, khó lường nhất trong cuộc đời con người.
Định mệnh đôi khi đến vào lúc con người yếu lòng nhất
Ban đầu, Souta luôn tin rằng mình là “người đóng cửa”, và chỉ có bản thân mới đủ khả năng hoàn thành sứ mệnh ấy.
Chính suy nghĩ đó khiến anh vô thức tạo khoảng cách với mọi người. Từ lời nói đến hành động, Souta luôn giữ sự dè dặt, như thể đã quen với việc phải một mình gánh vác tất cả.
Nhưng Suzume thì ngược lại.
Cô chưa từng lùi bước khỏi anh, mà luôn cố gắng tiến lại gần theo cách riêng của mình.
Lần đầu nhìn thấy “con giun” khổng lồ xuất hiện trên bầu trời, Suzume sợ hãi tới mức đứng chết lặng. Thế nhưng sau khoảnh khắc ôm chặt lồng ngực để lấy lại bình tĩnh, cô vẫn lao về phía Souta, cùng anh dốc sức đóng cánh cửa đang rung chuyển dữ dội.
Trong Suzume, đạo diễn Shinkai Makoto đã đặt song song hai điều: “tiếng sét ái tình” và “sự vô thường của cuộc sống”.
Con người mang theo tổn thương để tiếp tục tồn tại. Có những nỗi đau tưởng như không thể vượt qua, nhưng ở một nơi nào đó trong tương lai, biết đâu vẫn có một người đang chờ ta xuất hiện.
Và rồi chính người ấy lại khiến ta trở nên can đảm hơn.
Cũng giống như Suzume - cô gái từng cô độc và mong manh - dần học được cách mạnh mẽ hơn nhờ gặp Souta. Trong chuyến hành trình ấy, họ nhìn thấy cả sự yếu đuối lẫn kiên cường của nhau.
Để rồi Suzume cuối cùng cũng hiểu rằng: mình không còn phải một mình nữa.
“Người đóng cửa” - công việc âm thầm nhưng đang cứu lấy thế giới
Souta mang thân phận của một “người đóng cửa”, nhưng ngoài đời, anh thực chất chỉ là một sinh viên đại học ở Tokyo đang chuẩn bị cho kỳ thi lấy chứng chỉ sư phạm.
Trong một cuộc trò chuyện với Suzume, Souta từng nói rằng nghề “đóng cửa” không thể giúp anh sống nổi. Ước mơ thật sự của anh là trở thành giáo viên, đồng thời tiếp tục làm nhiệm vụ của mình.
Chi tiết ấy phản chiếu rất rõ tâm trạng của nhiều người trẻ hiện đại: luôn hoài nghi về con đường mình đang đi, không biết có nên tiếp tục hay không.
Trong phim có một câu thoại rất đáng nhớ của Souta:
“Những công việc quan trọng nhất… thường là những việc chẳng ai nhìn thấy.”
Những con người âm thầm ấy giống như chiếc đinh vít nhỏ bé trong xã hội. Ngày qua ngày, họ lặng lẽ giữ cho mọi thứ tiếp tục vận hành.
Dù không nổi bật, họ vẫn đang góp phần cứu lấy thế giới theo cách của riêng mình.
Hành trình của Shinkai Makoto ngoài đời cũng phần nào như vậy. Từ một người gần như đơn độc làm phim, đến hiện tại có cả đội ngũ chuyên nghiệp đồng hành, ông hiểu hơn ai hết cảm giác chật vật khi theo đuổi điều mình tin tưởng.
Và có lẽ vì thế mà Shinkai luôn tin rằng mỗi con người đều là một sự tồn tại không thể thay thế.
Chúng ta của hiện tại được tạo nên từ cả hạnh phúc lẫn sợ hãi, từ những thứ học được nơi người khác, và từ những mất mát từng đi qua.
Đôi giày bị đánh rơi và chiếc ghế mất đi một chân
Trong các tác phẩm của Shinkai, The Garden of Words có lẽ là bộ phim để lại dấu ấn sâu đậm nhất về biểu tượng “đôi giày”.
Khi ấy, nhân vật Akizuki đã dùng việc làm giày để kết nối với Yukino. Cậu muốn tạo ra một đôi giày thật phù hợp, như thể mong đôi giày ấy sẽ trở thành sức mạnh giúp cô tiếp tục bước đi.
Đến Suzume, hình ảnh “đôi giày” tiếp tục xuất hiện nhiều lần với ý nghĩa khác.
Có phân cảnh Suzume làm rơi giày và phải đứng trong cửa hàng tiện lợi giữa ánh nhìn tò mò của mọi người. Sau hành trình chạy đua để đóng những cánh cửa, cô cuối cùng lại gục ngã trong đau đớn khi nghĩ rằng mình đã mất Souta.
Lúc ấy, Suzume chỉ còn mang đôi tất lấm đầy bụi bẩn và máu.
Hình ảnh đó giống hệt chiếc ghế ba chân - mất đi một phần cơ thể, đầy thương tích và không còn nguyên vẹn nữa.
Shinkai không cố biến nỗi đau thành điều gì quá bi lụy. Ông chỉ lặng lẽ cho khán giả thấy rằng, trưởng thành đôi khi chính là học cách bước tiếp ngay cả khi bản thân đã sứt mẻ rất nhiều.
Khi mất mát lặp lại, con người mới hiểu mình đã trưởng thành đến đâu
Ngày còn nhỏ, Suzume từng mất mẹ sau thảm họa.
Còn giờ đây, cô lại đứng trước cảm giác như sắp mất thêm Souta.
Nỗi tuyệt vọng lần này dường như chồng chất gấp đôi quá khứ. Nhưng khác với cô bé năm nào, Suzume hiện tại đã có đủ sức mạnh để tự mình đứng dậy.
Mang theo quyết tâm phải cứu được Souta, cô quay trở lại căn hộ ở Tokyo.
Suzume lặng lẽ gột rửa bộ dạng nhếch nhác sau hành trình dài, thay lại bộ đồng phục từ ngày đầu gặp anh, rồi đi đôi giày của Souta trước khi lên đường.
Khoảnh khắc ấy không đơn thuần chỉ là thay quần áo.
Đôi giày giống như biểu tượng của việc tiếp tục bước đi. Nó cũng khiến người ta có cảm giác như Souta vẫn đang ở cạnh cô, tiếp thêm dũng khí cho cô gái nhỏ.
Lần này, Suzume không còn chỉ chạy đua để cứu thế giới nữa.
Cô muốn cứu người mình yêu.
“Tương lai của em… anh sẽ chờ ở phía trước”
Trong Suzume, Shinkai Makoto dùng “cánh cửa” như một điểm kết nối giữa hiện thế và thế giới bên kia.
Nó không chỉ vượt qua khoảng cách không gian, mà còn phá vỡ cả thời gian.
Nếu không có cánh cửa ấy, Suzume sẽ không thể gặp lại chính mình lúc bốn tuổi. Cô cũng sẽ không bao giờ gặp Souta hay Daijin.
Điều đặc biệt là đứa trẻ năm ấy không nhìn thấy mẹ mình như mong đợi, mà lại gặp “phiên bản tương lai” của chính bản thân.
Chi tiết này khiến nhiều người nhớ tới Children Who Chase Lost Voices - tác phẩm trước đây của Shinkai từng nói về việc con người không thể hồi sinh người đã khuất.
Suzume cũng vậy.
Đây không chỉ là bộ phim dành cho những gia đình từng chịu tổn thương vì thiên tai, mà còn dành cho tất cả những ai từng mắc kẹt trong chính cuộc đời mình, không biết phải bước tiếp thế nào.
Trong phim, cả Souta lẫn ông của anh đều từng hỏi Suzume một câu:
“Em không sợ cái chết sao?”
Ngay từ đầu, Suzume đã nói mình không sợ.
Nhưng đến cuối cùng, cô mới thật sự hiểu điều khiến mình sợ nhất là gì.
“Điều em sợ… là một thế giới không có Souta.”
Đó cũng là khoảnh khắc Suzume nhận ra điều quý giá nhất trong đời mình.
Ca khúc cuối phim như thay cô nói hết cảm xúc ấy:
“Tình yêu không phải cách mạng, cũng chẳng phải tận thế…
Mà là anh.”
“Em muốn được sống”
Mang theo quyết tâm cứu Souta, Suzume đã hôn người đang thay thế “viên đá khóa”, đứng canh giữ phía bên kia cánh cửa.
Cô đưa tay kéo anh lại giữa lúc cơ thể anh dần bị đóng băng.
Ở khoảnh khắc ấy, bộ phim chuyển sang góc nhìn của Souta. Khung hình rung lắc như tái hiện cảm giác bị chôn vùi dưới đống đổ nát sau động đất.
Rồi anh cất tiếng:
“Anh muốn được sống…”
Cảm xúc giữa người cứu và người được cứu cuối cùng đã tạo nên phép màu thật sự.
Souta bước qua cánh cửa và trở về thế giới hiện thực.
Trong thế giới của Shinkai, người mình yêu đôi khi chính là lý do để tiếp tục sống.
Còn “bản thân của tương lai” lại là kết tinh của tất cả những đau đớn, mất mát và nỗ lực mà ta đã đi qua để trở thành con người hiện tại.
Shinkai hiểu rất rõ rằng trước thiên nhiên, con người vốn nhỏ bé và mong manh đến nhường nào.
Nhưng cũng chính con người lại có thể trở nên mạnh mẽ hơn nhờ một ai đó, một cuộc gặp gỡ nào đó, hay chỉ đơn giản là nhờ một lời động viên được giữ trong tim suốt nhiều năm.
Và rồi sau tất cả, chúng ta vẫn sẽ vượt qua tuyệt vọng để bước về phía ngày mai - nơi hy vọng vẫn còn đang chờ phía trước.
Mỗi cánh cửa khép lại hôm nay, cũng là khởi đầu cho ngày mai
Trong Suzume, mọi thứ bắt đầu bằng việc mở cửa và kết thúc bằng hành động khép cửa.
Một chiếc chìa khóa nhỏ bé kết nối những cuộc gặp gỡ, những chia ly và cả từng khoảnh khắc con người đi ngang đời nhau mỗi ngày.
Ở phần cuối của “bộ ba thảm họa”, Shinkai Makoto đã tạo nên một tác phẩm vượt xa những gì ông từng làm trước đó.
Ông mạnh dạn đưa vào phim nhiều lớp chủ đề hơn: thiên nhiên, tình yêu, sự sống, cái chết, mất mát và chữa lành.
Nhưng điều đáng quý nhất nằm ở chỗ, Suzume chưa bao giờ chìm trong tuyệt vọng.
Trong một cuộc phỏng vấn, Shinkai từng thừa nhận ông rất căng thẳng ở buổi công chiếu đầu tiên. Ông biết sẽ có người đau lòng khi xem phim, cũng sẽ có người lần đầu cảm nhận rõ sự khủng khiếp của thiên tai qua câu chuyện ấy.
Dẫu vậy, ông vẫn hy vọng Suzume có thể trở thành một “ngôn ngữ chung” dành cho thế hệ trẻ trong tương lai - để mọi người hiểu hơn về mất mát, về ký ức và về cách con người nương tựa vào nhau để bước tiếp.
Có lẽ vì thế mà sau tất cả những cánh cửa đóng lại trong phim, thứ còn đọng lại mạnh mẽ nhất không phải nỗi buồn.
Mà là hy vọng.
Dù ngày mai sẽ tốt đẹp hay đầy giông bão, mong rằng ánh sáng mang tên “hy vọng” trong mỗi người chúng ta sẽ mãi không bao giờ tắt.
