Howl's Moving Castle là một trong những bộ phim khó cảm nhất của Hayao Miyazaki. Phim chứa vô số tầng ẩn dụ và được chuyển thể từ tiểu thuyết thiếu nhi cùng tên của một nhà văn Anh. Muốn thật sự hiểu được bộ phim này, trước hết phải nhìn ra những biểu tượng và ẩn ý mà nó cài cắm xuyên suốt câu chuyện.
Tuổi tác: câu chuyện về Sophie
Sophie - nhân vật chính của câu chuyện - lại là người dễ hiểu nhất trong toàn bộ phim. Bộ phim thực chất đang kể về hành trình biến đổi nội tâm của cô, và quá trình ấy được thể hiện thông qua việc Sophie dần dần từ một bà lão quay trở lại thành một thiếu nữ.
Vậy Sophie vốn là một cô gái như thế nào?
Nếu dùng cách nói hiện đại, cô giống kiểu “thiếu nữ hệ Phật”, sống khép kín và gần như không hứng thú với mọi thứ trên đời. Cô thờ ơ với tất cả, kể cả chính bản thân mình.
Dù là một cô gái trẻ trung xinh đẹp, Sophie lại mang tâm hồn của một người già nua.
Những cô gái khác ríu rít rủ nhau đi chơi, Sophie vẫn ngồi làm mũ.
Những cô gái khác bàn tán về Howl - chàng pháp sư chuyên “ăn tim thiếu nữ” - Sophie vẫn ngồi làm mũ.
Đến khi mọi người đã về hết, Sophie vẫn tiếp tục làm mũ.
Không phải vì cô yêu nghề làm mũ đến mức si mê, mà bởi ngoài nó ra, cô chẳng còn hứng thú với điều gì khác.
Chỉ cần nhìn cách Sophie ăn mặc cũng có thể thấy rõ điều đó: màu sắc đơn điệu, kiểu dáng cứng nhắc và già dặn. Cô không giống một thiếu nữ trẻ tuổi, mà giống một bà lão hơn.
Cuộc trò chuyện giữa cô và em gái lại càng cho thấy nội tâm ấy rõ ràng hơn.
Khi em gái lo rằng Sophie sẽ bị pháp sư Howl lấy mất trái tim, cô chỉ bình thản đáp:
“Anh ta chỉ ăn tim của những cô gái đẹp thôi.”
Ý ngoài lời chính là: bản thân cô vốn không đẹp.
Nhưng Sophie thật sự không đẹp sao?
Nếu không đẹp, cô đã chẳng bị đám lính trong con hẻm trêu ghẹo.
Khi em gái hỏi cô có định cả đời làm thợ may không, Sophie vẫn trả lời bằng thái độ dửng dưng như cũ.
Có thể thấy, Sophie luôn sống vì người khác mà chưa từng nghĩ cho chính mình.
Tâm hồn của cô khi ấy thực sự đã già nua.
Bởi vậy, việc Mụ Phù Thủy Hoang Địa biến Sophie thành một bà lão chẳng khác nào khiến tuổi tác bên ngoài và tuổi tác trong tâm hồn cô hòa làm một.
Nếu là một cô gái bình thường, có lẽ khi phát hiện mình biến thành bà già đã suy sụp tinh thần rồi. Nhưng Sophie gần như chỉ mất một ngày để chấp nhận sự thật ấy, thậm chí còn nói:
“Làm bà lão cũng đâu có gì không tốt.”
Lần đầu xem phim, tôi từng nghĩ cô gái này có tâm lý quá vững vàng.
Nhưng giờ nghĩ lại, hình dáng bà lão ấy thực chất chính là tuổi tác tinh thần thật sự của Sophie lúc bấy giờ. Vì thế cô mới có thể bình thản đến vậy.
Sau đó, Sophie lựa chọn rời bỏ cuộc sống cũ và bước vào vùng hoang nguyên. Tình cờ, cô sống trong tòa lâu đài di động của Howl, trở thành người quét dọn trong lâu đài, cùng sinh hoạt với Howl, cậu học trò của anh và ác quỷ lửa Calcifer.
Cũng từ đây, lời nguyền của Mụ Phù Thủy Hoang Địa dường như bắt đầu thay đổi.
Ngoại hình của Sophie không còn cố định ở dáng vẻ của một bà lão chín mươi tuổi nữa. Có lúc cô trông như người năm mươi, sáu mươi tuổi.
Chẳng hạn như sau khi nổi giận rồi lao vào tổng vệ sinh lâu đài.
Hoặc khi cô đứng ngắm phong cảnh tuyệt đẹp bên ngoài lâu đài.
Thậm chí trong lúc ngủ say, Sophie còn hoàn toàn trở lại dáng vẻ thiếu nữ - bởi trong những giấc mơ ấy, trái tim cô vẫn còn những sắc màu rực rỡ.
Trong suốt quá trình xem phim, tôi luôn chú ý đến quy luật thay đổi tuổi tác của Sophie.
Và tôi nhận ra rằng, mỗi lần cô trở nên trẻ hơn dường như đều liên quan đến Howl.
Ví dụ như khi cãi nhau với Howl rồi đứng giữa cơn mưa bật khóc.
Hay khi vì Howl mà đến hoàng cung tranh luận quyết liệt với Suliman - lúc ấy Sophie gần như đã hoàn toàn trở lại hình dáng của một cô gái trẻ.
Từ đó có thể thấy:
Sophie của trước đây vốn thờ ơ với mọi thứ trên đời. Cô không có cảm xúc mãnh liệt, không quá vui, cũng chẳng quá buồn, càng không vì bản thân hay người khác mà xúc động.
Nhưng kể từ khi bước vào lâu đài của Howl, trái tim Sophie bắt đầu thay đổi.
Cô bắt đầu có cảm xúc, có khát vọng, biết đau lòng, biết rung động.
Và tất cả những biến đổi ấy… đều bắt nguồn từ nhân vật nam chính của chúng ta: Howl.
Vậy rốt cuộc lời nguyền được hóa giải vì điều gì?
Vì tình yêu.
Ở nửa sau của bộ phim, sự thay đổi ấy càng trở nên rõ ràng hơn.
Sau khi Howl rời đi, Sophie dốc hết sức mình để bảo vệ gia đình và những người cô yêu quý. Lúc này, cô trở nên kiên cường, dũng cảm, quyết đoán và thông minh, hoàn toàn không còn vẻ nhút nhát hay thờ ơ như cô gái trong tiệm làm mũ ngày trước.
Sophie lúc này đã khác như hai con người.
Một Sophie như thế, sao có thể là một bà lão được nữa?
Bởi vậy, cô mới hoàn toàn trở lại thành dáng vẻ của một thiếu nữ.
Đến cuối cùng, khi Sophie xuyên qua quá khứ và nhìn thấy thời niên thiếu của Howl, cô mới nhận ra rằng người mà Howl chờ đợi suốt bao năm qua… chính là mình.
Ngọn lửa tình yêu trong cô lúc ấy bùng cháy dữ dội.
Nội tâm của Sophie không còn già nua hay hoang vu nữa, nên phép thuật của Mụ Phù Thủy cũng tự động biến mất.
Thực ra, Sophie không phải là “không muốn”, mà là “không dám”.
Sâu trong cô luôn tồn tại một sự tự ti. Chính sự tự ti ấy khiến cô luôn chùn bước trước những lựa chọn của cuộc đời.
Sophie rất đẹp, nhưng bản thân cô chưa từng nhận ra điều đó.
Trong cung điện, khi cô đứng ra tranh luận với Suliman để bảo vệ Howl, lúc ấy Sophie đã hoàn toàn biến trở lại thành thiếu nữ. Nhưng chỉ vì một câu hỏi:
“Cô đang yêu con trai tôi sao?” mà cô lập tức bị “đánh trở về nguyên hình”.
Hay như trước căn nhà nhỏ mà “người chú” của Howl để lại, Sophie vốn đã rất gần với trái tim của Howl, cũng đã gần như chấp nhận tình cảm của anh. Nhưng đến khoảnh khắc quan trọng nhất, cô lại lùi bước và một lần nữa biến thành bà lão.
Về bản chất, quá trình Sophie trở nên trẻ lại cũng chính là quá trình cô tìm lại dũng khí của mình.
Tình yêu: câu chuyện về Howl
Muốn hiểu Howl, trước hết phải hiểu tòa lâu đài di động và ác quỷ lửa Calcifer.
Bởi theo một nghĩa nào đó, ba thứ ấy vốn là một thể thống nhất.
Calcifer là gì?
Nếu chưa đọc nguyên tác, có lẽ sẽ khó hiểu đoạn cuối phim khi kể về tuổi thơ của Howl.
Khi ấy, một ngôi sao băng rơi xuống từ bầu trời và đáp vào tay cậu bé Howl. Howl nuốt lấy ngôi sao ấy, rồi trao trái tim của mình cho nó.
Từ đó, Calcifer ra đời.
Nói cách khác, Calcifer thực chất chính là trái tim của Howl.
Còn cái gọi là “khế ước” giữa họ là: Howl trao trái tim cho Calcifer, còn Calcifer sẽ dựng nên một tòa lâu đài di động cho Howl.
Vì thế, tòa lâu đài ấy trên bản chất cũng chính là sự hiện thân của nội tâm Howl.
Việc Calcifer có thể vận hành lâu đài, thậm chí tái tạo nó trong lúc bỏ chạy về sau, đều chứng minh điều này.
Và từ đây, câu chuyện trở nên thú vị hơn.
Ngay từ đầu phim, chúng ta đã biết lâu đài của Howl luôn không ngừng di chuyển.
Điều đó tượng trưng cho việc tâm hồn Howl mãi lênh đênh, chưa bao giờ có một nơi thật sự để thuộc về.
Ở đầu phim, những cô gái đồn đại rằng:
“Howl chuyên ăn tim thiếu nữ.”
Nhưng sự thật thì sao?
Sau khi xem phim, ta đều biết Howl là một người rất dịu dàng và lương thiện. Chuyện moi tim người khác để ăn - kiểu việc đẫm máu như vậy - anh tuyệt đối không thể làm.
Vậy tin đồn ấy từ đâu mà có?
Tôi đoán… chính Howl là người cố tình tung nó ra.
Howl là nam chính đẹp trai nhất trong các tác phẩm của Hayao Miyazaki. Một chàng trai như vậy sao có thể thiếu người thích được?
Nhưng vấn đề là:
Howl không có khả năng yêu người khác.
Bởi trái tim của anh vốn đã trống rỗng.
Thế nhưng càng cảm thấy trống rỗng, anh lại càng khao khát tình yêu.
Vì vậy, Howl quen rất nhiều cô gái, nhưng cuối cùng chỉ khiến cả hai phía đều tổn thương. Ngay cả Calcifer cũng từng nói rằng chuyện đó khiến Howl trở nên suy sụp.
Thế là Howl tự tạo ra câu chuyện kinh dị “Howl ăn tim người” để dọa những cô gái muốn đến gần mình.
Lúc ấy, nội tâm của Howl chỉ là một vùng hoang vu lạnh lẽo.
Cho đến khi có một người bước vào.
Người đó chính là Sophie.
Mà còn là… Sophie trong hình dạng bà lão.
Nếu nói Howl lúc ấy chưa có khả năng yêu một ai, thì Sophie cũng vậy.
Nhưng cô lại có khả năng bước vào trái tim của Howl.
Phải biết rằng, Howl dựng nên tòa lâu đài di động ấy chính là để không ai có thể dễ dàng tiếp cận mình.
Thế nhưng Sophie lại có thể tìm thấy nó và bước vào một cách tự nhiên đến lạ.
Ngay cả cậu học trò của Howl cũng không giấu được sự kinh ngạc.
Còn Calcifer - hiện thân cho trái tim Howl - cũng chấp nhận Sophie.
Phải biết rằng, ngoài Howl ra, bình thường Calcifer sẽ không làm việc cho bất kỳ ai.
Ngay từ lần đầu gặp Sophie, Howl đã như thể mặc nhiên tin rằng cô nên xuất hiện trong tòa lâu đài của mình vậy. Anh không hề tỏ ra bài xích hay phòng bị.
Có lẽ khoảnh khắc ấy… anh đã đợi từ rất lâu rồi.
Howl chuẩn bị cho Sophie một bữa sáng vô cùng thịnh soạn. Ngay cả cậu học trò của anh cũng nói đã rất lâu rồi mới được ăn một bữa tử tế như thế.
Có lẽ trước khi Sophie xuất hiện, Howl đã quá lâu không còn hứng thú để chăm chút cho một bữa ăn nữa.
Vậy vai trò đầu tiên của Sophie trong lâu đài của Howl là gì?
Là người dọn dẹp.
Sophie là người quét dọn của tòa lâu đài, mà theo một ý nghĩa khác, cô cũng chính là người quét dọn tâm hồn của Howl.
Sự bừa bộn, nhếch nhác trong lâu đài phản chiếu nội tâm phủ đầy bụi bặm của anh.
Ban đầu Sophie còn vụng về, hấp tấp, thậm chí suýt chút nữa làm tắt Calcifer - ngọn lửa đang bao bọc trái tim Howl. Đến mức Howl phải bật thốt lên:
“Cô không thể nhẹ nhàng với bạn tôi hơn được sao?”
“Nếu cô làm nó tắt mất… tôi sẽ đau lòng lắm đấy.”
Trong phim, khi Sophie khen Calcifer thật tuyệt vời, Calcifer vui chẳng khác nào một đứa trẻ vừa được người lớn khen ngợi, lập tức bùng lên mạnh mẽ hơn.
Trong toàn bộ bộ phim, Howl với tư cách là một con người thực tế lại là kiểu người rất ít bộc lộ cảm xúc ra ngoài.
Gương mặt xinh đẹp hoàn hảo và vẻ ngoài hào nhoáng kia giống như lớp áo giáp bảo vệ anh hơn.
Còn nơi thật sự phản ánh cảm xúc và nội tâm của Howl… lại chính là lâu đài và Calcifer.
Hayao Miyazaki đã dùng hai hình tượng cụ thể ấy để thể hiện sự thay đổi trong trái tim Howl.
Giống như hai người vừa mới yêu nhau, họ bước vào thế giới nội tâm của đối phương, vui vẻ vì những lời khen của người kia, nhưng cũng vô tình làm tổn thương nhau.
Trong phim, Sophie dọn dẹp phòng tắm và vô tình phá hỏng mái tóc mà Howl luôn tự hào nhất, khiến anh suy sụp hoàn toàn.
Howl bên ngoài thì lộng lẫy và hoàn mỹ, nhưng bên trong lại cực kỳ nhạy cảm và mong manh.
Mà một người càng mong manh, càng phải dựa vào vẻ ngoài hào nhoáng để chống đỡ nội tâm mình.
Sophie không chỉ bước vào trái tim anh, mà còn vô tình làm hỏng thứ anh kiêu hãnh nhất.
Lại còn là trước mặt cô gái mình yêu.
Bảo sao Howl lại gào lên kiểu trẻ con rằng:
“Xong rồi! Tôi không sống nổi nữa!”
Nhưng điều khiến người ta cảm động hơn chính là phản ứng của Sophie.
Nếu trước đó cô vẫn còn chìm trong cảm giác ngưỡng mộ một “hoàng tử hoàn hảo”, thì giờ đây, khi nhìn thấy mặt yếu đuối, cảm tính, thậm chí có phần đáng sợ của Howl, cô lại không bỏ chạy.
Ngược lại, cô quay trở vào thế giới nội tâm của anh để chăm sóc anh.
Và nhờ vậy, Sophie mới có thể bước vào phòng ngủ của Howl.
Đó là nơi nội tâm của anh được bộc lộ rõ ràng nhất.
Cả căn phòng chất đầy những món đồ trang trí tinh xảo, đẹp đẽ - thể hiện sự theo đuổi cái đẹp trong tâm hồn Howl.
Nhưng tất cả những món đồ ấy đều nhằm mục đích phòng bị Mụ Phù Thủy Hoang Địa.
Điều đó cũng cho thấy Howl thiếu cảm giác an toàn đến mức nào.
Ngay cả trong giấc ngủ, anh vẫn luôn cảnh giác.
Phòng ngủ vốn là nơi con người cần cảm giác an toàn nhất, vậy mà dù treo đầy những món đồ “bảo vệ”, Howl vẫn không thấy yên lòng.
Điều đáng chú ý là trên giường anh còn đặt hai con thú nhồi bông.
Điều đó cho thấy sâu trong Howl vẫn còn nét trẻ con.
Một người như thế… sao có thể không khiến người khác đau lòng cho được?
Trong phân cảnh ở hoàng cung, Howl nhờ Sophie giả làm mẹ mình để gặp Suliman, còn bản thân sẽ âm thầm bảo vệ cô từ phía sau.
Trên đường đi, Sophie liên tục đoán xem Howl đã biến thành thứ gì.
Cuối cùng cô kết luận rằng anh biến thành… một con chó.
Đến đoạn này tôi suýt bật cười.
Một người kiêu ngạo như Howl mà lại có thể vì cô gái mình yêu biến thành chó sao?
Lại còn là chó già nữa chứ.
Nhưng sau đó mới biết là tôi nghĩ nhiều rồi.
Một người kiêu hãnh như Howl, nếu có biến thân thì cũng phải biến thành thứ xứng với thân phận của mình.
Và anh biến thành nhà vua.
Sau bao gian nan, cuối cùng hai người cũng trốn thoát.
Sau tất cả những biến cố ấy, tình cảm giữa họ ngày càng sâu đậm hơn.
Nội tâm của Howl cuối cùng cũng không còn khô cằn và khép kín như trước.
Anh thậm chí còn chấp nhận cả Mụ Phù Thủy Hoang Địa lẫn con chó của Suliman bước vào lâu đài của mình.
Cuối cùng, anh cũng đã có một lý do để trái tim mình thật sự an định.
Vì thế, Howl quyết định rời khỏi tòa lâu đài di động, dựng mái nhà của mình tại thị trấn nơi Sophie từng sinh sống.
Trong trận chiến cuối cùng, Howl nói:
“Anh đã trốn chạy quá lâu rồi. Nhưng giờ cuối cùng anh cũng tìm được một người mà anh nguyện liều mạng để bảo vệ… đó chính là em.”
Nếu tình yêu của Howl cứu lấy trái tim già nua của Sophie… thì tình yêu của Sophie lại cứu lấy linh hồn nhút nhát của Howl.
Cuối cùng, anh cũng có được một trái tim thật sự mạnh mẽ.
Đến đoạn cuối - cũng là khoảnh khắc cảm động nhất của cả bộ phim - Sophie cuối cùng cũng hiểu ra rằng người Howl chờ đợi suốt những năm tháng ấy… chính là cô.
Lúc này, tòa lâu đài kiên cố của Howl đã tan nát đến mức chỉ còn lại vài tấm ván gỗ.
Sophie à, Sophie… nếu lúc này em còn chưa hiểu được trái tim anh, thì trái tim ấy thật sự sẽ chết mất.
May mắn thay, Sophie đã nâng Calcifer đang kiệt sức lên - cũng chính là nâng trái tim mệt mỏi của Howl.
Rồi cô đặt nó trở lại lồng ngực anh.
Cuối cùng…
Sophie tìm lại được chính mình.
Và Howl cũng vậy.
Chiến tranh: câu chuyện về Calcifer
Nếu hỏi Calcifer là gì, có lẽ nhiều người sẽ trả lời:
“Là ác quỷ lửa.”
“Là ngôi sao băng.”
Nhưng ác quỷ lửa tượng trưng cho điều gì?
Ngôi sao băng ấy lại đại diện cho điều gì trong hiện thực?
Điểm khác biệt lớn nhất giữa bộ phim của Hayao Miyazaki và nguyên tác chính là việc ông thêm vào chủ đề phản chiến.
Ai cũng biết Miyazaki là người phản đối chiến tranh một cách mạnh mẽ.
Mà bối cảnh của bộ phim lại đúng là thời chiến.
Công việc mỗi ngày của Howl chính là đi ngăn cản chiến tranh.
Hãy nhìn vào xuất thân của Howl.
Anh là học trò xuất sắc nhất của Suliman - đại pháp sư đứng đầu quốc gia.
Suliman từng nói rằng đất nước này không cho phép tồn tại những pháp sư không phục vụ chính quyền.
Trước khi trở thành học trò của Suliman, Howl hẳn cũng đã từng tuyên thệ kiểu như “trung thành với đất nước”.
Nghĩ kỹ thì bối cảnh ấy rất giống Nhật Bản thời Thế chiến thứ hai.
Trẻ con bị đưa vào trường quân sự, bị dạy phải cống hiến cho quốc gia, vừa tốt nghiệp đã bị đẩy ra chiến trường.
Nếu có ai nảy sinh tư tưởng yêu hòa bình, người đó lập tức sẽ bị xem là dị loại - bị cô lập, bị lạnh nhạt, bị coi là kẻ bất thường, thậm chí có thể bị xử tử.
Howl lớn lên trong hoàn cảnh như vậy.
Anh khao khát hòa bình, căm ghét chiến tranh, nhưng những suy nghĩ ấy không được thế giới chấp nhận.
Vì thế, anh lựa chọn tự lưu đày chính mình.
Dựa vào sức mạnh của bản thân, anh rời bỏ thế giới cũ, kiên trì với lý tưởng của mình và chiến đấu trong cô độc.
Đó là một kiểu cô độc khủng khiếp.
Để chịu đựng được nó, Howl chỉ có thể khóa chặt trái tim mình lại.
Và Calcifer chính là lớp phòng vệ mà anh dựng lên cho nội tâm ấy.
Cái gọi là “khế ước với Calcifer” thực chất chính là:
không còn quan tâm đến những lời công kích và dị nghị từ người khác nữa.
Nhưng cái giá phải trả là anh cũng không thể tin tưởng ai thêm lần nào nữa.
Trái tim hoàn toàn khép kín.
Sau đó, vì liên tục bị tấn công, anh dựng nên lâu đài.
Rồi đến khi ngay cả lâu đài cũng không đủ để bảo vệ bản thân, anh lại tạo ra một tòa lâu đài biết di chuyển.
Trước khi Sophie xuất hiện, Howl gần như đã sụp đổ hoàn toàn.
Mỗi lần trở về sau chiến đấu, anh đều kiệt quệ.
Thậm chí Calcifer còn nói:
“Nếu cứ tiếp tục thế này, cậu sẽ bị tôi nuốt chửng mất.”
Điều đó tượng trưng cho việc Howl sắp bị chính sự cô độc của mình nuốt mất.
Chỉ có một người thật sự yêu anh, hiểu anh, chấp nhận và ủng hộ mọi điều anh làm… mới có thể cứu được anh.
May mắn thay, Sophie đã xuất hiện.
Một cái kết đẹp biết bao.
Nhưng những con người vẫn đang chiến đấu cô độc trong cuộc sống thật…
liệu họ có gặp được “Sophie” của riêng mình không?
Howl's Moving Castle là một câu chuyện cần được nghiền ngẫm và giải mã thật kỹ.
Trên đây chỉ là cách hiểu của riêng tôi.
Người ta vẫn nói: “Một nghìn người sẽ có một nghìn Hamlet khác nhau.” Một bộ phim thật sự có sức hút cũng chính bởi nó luôn mở ra vô số cách cảm nhận và diễn giải khác nhau như thế.
