“Các bạn nghĩ những người làm ra những bộ anime với cảnh thiếu nữ chạy giữa đồng hoa đều là những nghệ sĩ sống mộng mơ giữa hoa lá sao? Không đâu. Mỗi khung hình đều là thứ họ đánh đổi bằng tuổi trẻ, sức lực và cả cuộc đời mình”.
Câu nói ấy từng được dùng để nhắc về Studio Ghibli - cái tên gần như đã trở thành biểu tượng của ngành hoạt hình Nhật Bản. Từ Nausicaä of the Valley of the Wind, Castle in the Sky, My Neighbor Totoro cho đến Spirited Away hay Princess Mononoke, hàng loạt tác phẩm kinh điển của Ghibli đã ảnh hưởng tới nhiều thế hệ khán giả trên toàn thế giới.
Và điều thú vị là, mỗi lần xem lại ở một giai đoạn khác nhau của cuộc đời, người ta lại tìm thấy một cảm xúc khác.
Thế nhưng phía sau những thước phim đẹp như cổ tích ấy chưa bao giờ là một thế giới đầy hoa và nắng. Đó là thành quả của vô số lần thức trắng, của áp lực sáng tạo khắc nghiệt và những con người gần như đốt cạn bản thân cho từng khung hình.
Trong giới anime Nhật, Ghibli từ lâu cũng nổi tiếng với môi trường làm việc “căng như dây đàn”. Từ giữa thập niên 1980 đến nay, studio này liên tục vấp phải những lời chỉ trích vì phong cách vận hành quá hà khắc.
Không ít tên tuổi lớn từng công khai lên tiếng, trong đó có Anno Hideaki - cha đẻ Evangelion, hay Oshii Mamoru - đạo diễn của Ghost in the Shell. Và nhân vật thường xuyên trở thành tâm điểm trong mọi lời phê bình ấy không ai khác ngoài Miyazaki Hayao.
Gần đây, khi đọc một cuốn sách do chính Oshii Mamoru chấp bút, tôi mới nhận ra phía sau những lời “cà khịa” ấy lại tồn tại khá nhiều góc nhìn thú vị về Miyazaki: vừa gay gắt, vừa đáng yêu theo một cách rất riêng.
“Anti-fan” mạnh miệng nhất của Miyazaki
Từ khi điện ảnh trở thành một phần quen thuộc của đời sống, các trang chấm điểm phim cũng xuất hiện ngày càng nhiều. Chúng giúp khán giả dễ dàng lọc ra đâu là tác phẩm đáng xem, đâu là “bom xịt” nên tránh xa.
Nhưng khi điểm số bắt đầu ảnh hưởng trực tiếp tới doanh thu và danh tiếng, internet cũng sinh ra khái niệm “anti-fan”, “seeding”, “review bẩn”... khiến giá trị của các bảng đánh giá dần bị pha loãng.
Tuy nhiên, liệu mọi lời chê bai đều vô giá trị? Việc chỉ trích một tác phẩm được số đông tung hô có nhất thiết chỉ là “cố tình dìm hàng”?
Oshii Mamoru chính là người khiến nhiều fan anime phải nghĩ lại về điều đó.
Trong giới hoạt hình Nhật, danh tiếng của Oshii gần như ngang hàng với Miyazaki. Nhưng điều khiến ông khác biệt là sự thẳng thắn đến mức… chẳng nể nang ai. Giữa một nền công nghiệp nơi Miyazaki và Ghibli gần như được xem là “quốc bảo”, Oshii là số ít người dám công khai chỉ ra điểm yếu của họ.
Và đáng nói hơn, những lời nhận xét ấy thường không hề xã giao.
Nhiều khán giả yêu thích Ghibli vì cảm giác chữa lành, vì vẻ đẹp nên thơ trong từng khung hình. Nhưng có lẽ ít ai từng nghe tới nhận xét rằng phim của Miyazaki “thiếu trục truyện rõ ràng”.
Thế nhưng Oshii lại từng công khai nhắm thẳng vào Spirited Away - bộ phim hoạt hình duy nhất của Nhật giành Oscar Phim hoạt hình xuất sắc nhất.
Theo ông, tác phẩm này sở hữu phần chi tiết cực kỳ xuất sắc nhưng lại thiếu một “xương sống” đủ mạnh để xuyên suốt toàn bộ câu chuyện. Chính điều đó khiến bộ phim trở nên hơi rời rạc nếu nhìn dưới góc độ kịch bản.
Không dừng ở đó, Oshii còn cho rằng nhân vật xuất sắc nhất trong Spirited Away không phải Chihiro hay Haku, mà là Vô Diện.
Trong mắt ông, Vô Diện mới là hình ảnh phản chiếu chân thực nhất của con người hiện đại: cô độc, tham lam, luôn bị dục vọng nuốt chửng nhưng cuối cùng vẫn có khả năng thay đổi.
Thậm chí, Oshii còn nói nửa đùa nửa thật rằng Chihiro và Haku thực chất chỉ giống như những nhân vật “đi cùng” để chứng kiến quá trình trưởng thành của Vô Diện mà thôi.
Dù đồng tình hay không với cách nhìn này, có thể thấy Oshii luôn thích tìm ra những góc tiếp cận rất khác về phim của Miyazaki.
Trong một bài viết khác, ông từng thừa nhận Miyazaki là thiên tài hiếm có với khả năng tạo ra những hình ảnh lay động lòng người. Nhưng ngay sau đó lại tiếp tục “đá xoáy” rằng khả năng đạo diễn và viết kịch bản của Miyazaki thực ra chỉ ở mức trung bình, từ xây dựng thế giới cho tới kể chuyện đều chưa thật sự xuất sắc.
Nói cách khác, gần như bài bình luận nào của Oshii cũng khiến cộng đồng anime dậy sóng.
Điều đáng nói là, những lời nhận xét ấy không hề bị xem như phát ngôn gây sốc đơn thuần. Ngược lại, chúng nhận được khá nhiều sự đồng tình trong giới làm nghề.
Cũng vì thế mà đến năm 2017, các bài viết của Oshii đã được tập hợp thành một cuốn sách mang tên Tôi không muốn nói xấu đâu! Công và tội của Ghibli mà chẳng ai dám nhắc tới.
Trong nhiều năm qua, cuốn sách này gần như trở thành “cánh cửa hậu trường” giúp công chúng nhìn thấy một Studio Ghibli rất khác: khắc nghiệt hơn, cực đoan hơn, nhưng cũng chân thực hơn.
Và tất nhiên, với danh xưng “anti-fan số 1”, Oshii Mamoru không chỉ dừng lại ở việc chê bai Miyazaki. Xen giữa những lời phê bình ấy vẫn luôn có không ít sự trêu chọc đầy thú vị dành cho vị đạo diễn huyền thoại này.
Hóa ra Miyazaki Hayao lại là “ông tổ otaku”?
Nếu chỉ biết Miyazaki Hayao qua những bộ phim của Ghibli, nhiều người có lẽ sẽ nghĩ ông đơn giản là một “ông lão hiền hậu” chuyên kể chuyện bằng những khung hình đầy chất thơ.
Còn nếu tiếp xúc với Miyazaki qua loạt bài “bóc phốt” của Oshii Mamoru, hình ảnh hiện ra lại hoàn toàn khác: một đạo diễn cực kỳ khó tính, thậm chí mang dáng dấp của một “bạo chúa” trong phòng làm việc.
Nhưng dù theo cách nào, người ta cũng khó tưởng tượng Miyazaki sẽ liên quan tới hai chữ “otaku”.
Ấy vậy mà trong cuốn sách của mình, Oshii Mamoru lại thẳng thừng gọi Miyazaki là “ông tổ otaku” của anime Nhật.
Ông cho rằng hình mẫu những cô gái trẻ với vẻ ngoài ngây thơ, đáng yêu - kiểu nhân vật vốn rất phổ biến trong anime hiện đại - thực chất đã được Miyazaki đặt nền móng từ rất sớm. Và bởi phim của ông liên tục thành công trên toàn cầu, kiểu thẩm mỹ ấy cũng dần lan rộng khắp ngành công nghiệp anime.
Lần đầu đọc tới đoạn này, tôi thực sự khá bất ngờ.
Bởi nếu nghĩ tới các nhân vật nữ trong phim Ghibli, hầu hết đều mang dáng vẻ rất giản dị. Từ Chihiro cho tới Nausicaä, họ đều không được xây dựng theo kiểu nhân vật “gợi cảm” thường thấy trong anime hiện đại.
Vậy tại sao Oshii lại gọi Miyazaki là “thủy tổ otaku”?
Có lẽ, câu trả lời nằm ở những tác phẩm cũ hơn rất nhiều.
Đó là thời điểm Studio Ghibli còn chưa ra đời, còn Miyazaki khi ấy vẫn chỉ là một họa sĩ hoạt hình đang làm việc trong ngành. Cùng Takahata Isao và nhiều cộng sự khác, ông tham gia thực hiện Lupin III: The Castle of Cagliostro.
Và nữ chính của bộ phim này lại mang gần như đầy đủ những yếu tố từng khiến giới otaku mê mẩn suốt nhiều thập kỷ sau đó.
Điều thú vị là, bộ phim không chỉ được fan anime yêu thích mà còn nhận vô số lời khen từ giới điện ảnh quốc tế.
Ngay cả Steven Spielberg cũng từng ca ngợi phân cảnh rượt đuổi bằng ô tô ở đầu phim là “một trong những màn chase scene hay nhất lịch sử điện ảnh”.
Có lẽ cũng vì thế mà Miyazaki luôn là một con người rất khó định nghĩa.
Ông vừa nghiêm khắc, vừa trẻ con. Vừa lý tưởng hóa thế giới, lại vừa cất giấu nhiều sở thích rất “đời”. Và có lẽ chính sự phức tạp ấy đã giúp ông tạo ra những bộ phim mang sức chữa lành đặc biệt, đủ để đứng ở vị trí gần như không thể thay thế trong lịch sử anime Nhật Bản.
Quan trọng hơn, nếu không có những góc nhìn thẳng thắn - thậm chí đôi lúc đầy tính khiêu khích - từ Oshii Mamoru, có lẽ khán giả cũng khó thấy được một Miyazaki đa diện đến vậy.
Lời kết
Suy cho cùng, những lời chỉ trích dành cho Miyazaki Hayao trong giới anime là có thật. Nhưng sự ngưỡng mộ mà người trong nghề dành cho ông cũng hoàn toàn là thật.
Và Oshii Mamoru chính là người thể hiện rõ nhất sự “mâu thuẫn” ấy.
Ông từng công khai phê phán môi trường làm việc khắc nghiệt của Ghibli, liên tục viết bài mổ xẻ điểm yếu trong phim của Miyazaki. Nhưng ở một khía cạnh khác, Oshii cũng từng nói một câu rất đáng nhớ:
“Tôi thật lòng không muốn ông ấy sống một cuộc đời bình yên quá mức. Tôi không muốn Miyazaki về quê, ở trong căn nhà gỗ nhỏ rồi ngày ngày vẽ tranh giữa đám trẻ con. Nếu ông ấy trở thành như thế… tôi sẽ thấy rất cô đơn”.
Có lẽ giữa những thiên tài sáng tạo luôn tồn tại một mối quan hệ rất kỳ lạ: vừa cạnh tranh, vừa đối đầu, nhưng cũng vừa thấu hiểu lẫn nhau theo cách mà người ngoài khó cảm nhận hết.
Điều duy nhất khán giả có thể mong lúc này, có lẽ là cả Miyazaki Hayao lẫn Oshii Mamoru sẽ luôn mạnh khỏe, để tiếp tục mang tới thêm nhiều tác phẩm đáng nhớ cho thế giới anime.
