Muốn viết tiểu thuyết nhưng không viết ra được thì phải làm sao?
Có ý tưởng, cũng có dàn ý, mỗi ngày nghĩ bay bổng, cảm hứng bùng nổ, thậm chí có lúc còn tưởng tượng được toàn bộ câu chuyện từ đầu đến cuối với đầy đủ chi tiết. Nhưng khi thật sự bắt tay vào viết, cầm bút lên mới phát hiện những cảnh tượng trong đầu lại không thể viết ra nổi dù chỉ một chữ. Dù có cố ép viết ra được một chương, chính mình đọc cũng không nổi, phải làm sao đây?
Trong giới tiểu thuyết mạng có một kiểu tác giả, gọi là “tác giả thiên về thiết lập” - chỉ giỏi xây dựng thiết lập, không biết kể chuyện.
Họ rất hứng thú với việc nghĩ ra thế giới quan mới, “bàn tay vàng” (buff) và các ý tưởng sáng tạo, nhưng lại hoàn toàn mù mờ về cách sắp xếp tuyến chính, đẩy tiến tình tiết và điều tiết nhịp độ câu chuyện.
Kết quả là câu chuyện viết ra lộn xộn, khó mà đọc nổi!
Nhưng kiểu tác giả này cũng dễ xử lý, vì họ thích viết truyện, dễ uốn nắn, chỉ cần chỉ điểm một chút là tiềm năng phát triển rất lớn.
Với những tác giả như vậy, tôi thường dạy họ làm phép trừ: gạt sang một bên những ý tưởng mà bản thân cho là “vô địch”, trước hết hãy nghiêm túc viết cho tốt câu chuyện đã.
Dưới đây là phần quan trọng, hãy chú ý! Một biên tập viên kỳ cựu với 8 năm kinh nghiệm trong ngành tiểu thuyết mạng sẽ dạy bạn hai phương pháp để viết tốt câu chuyện!
Phương pháp khởi – thừa – chuyển – hợp
Tức là sắp xếp nhịp độ câu chuyện theo bốn bước: mở đầu, diễn biến, chuyển biến và kết quả.
Mở đầu
Phần mở đầu của câu chuyện thường dùng để giới thiệu thời gian, địa điểm, nhân vật và các thông tin cơ bản, đồng thời khởi động tuyến truyện chính.
Đối với tiểu thuyết, mở đầu rất quan trọng. Nếu ngay từ đầu đã thu hút được sự chú ý của độc giả, thì câu chuyện coi như đã thành công một nửa.
Trong cuốn “Viết nên câu chuyện hay như thế nào” của nhà văn Mỹ James Scott Bell, có nhắc đến một phương pháp gọi là “sự kiện xáo trộn”.
Tức là câu chuyện nên bắt đầu bằng một sự kiện gây xáo trộn.
Cái gọi là “sự kiện xáo trộn” chính là sự việc phá vỡ cuộc sống yên bình của nhân vật chính.
Khi sự kiện như vậy xuất hiện, độc giả sẽ mong chờ: tiếp theo cuộc sống của nhân vật chính sẽ thay đổi ra sao? Anh ta sẽ ứng phó thế nào?
Ví dụ, hôm nay Tiểu Minh có một cuộc họp quan trọng, nhưng vừa ra khỏi nhà đã phát hiện mã sức khỏe trên điện thoại chuyển sang mã vàng.
Đây chính là một mở đầu kiểu “sự kiện xáo trộn”. Nếu độc giả đọc ngay câu này từ đầu, họ sẽ tò mò Tiểu Minh phải làm gì tiếp theo? Không đi họp nữa? Hay đi xét nghiệm thật nhanh để chuyển lại mã xanh? Nếu chẳng may dương tính thì sao? Hay lén đổi điện thoại để đi họp?
Chỉ với một sự kiện xáo trộn, câu chuyện ngay từ đầu đã trở nên thú vị.
Còn phần mở đầu của câu chuyện sẽ xoay quanh sự kiện này để kể rõ tầm quan trọng của cuộc họp đối với Tiểu Minh (ví dụ: nếu ký được dự án tại cuộc họp thì lập tức được thăng chức tăng lương), nguyên nhân khiến mã vàng xuất hiện (có thể do tối qua đi đón bạn từ nơi khác đến thay đồng nghiệp), cũng như tâm trạng của Tiểu Minh lúc này. Sau khi làm rõ những điều đó, tuyến truyện chính được mở ra - Tiểu Minh phải tìm cách khôi phục mã xanh rồi tham gia cuộc họp.
Diễn biến
Người xưa viết văn có câu “đầu phượng, bụng heo, đuôi báo”, viết tiểu thuyết thực ra cũng vậy.
Sau một mở đầu ấn tượng, cần có những tình tiết chi tiết và hấp dẫn để lấp đầy tuyến truyện chính.
Trong sáng tác tiểu thuyết, tác giả hiển nhiên không thể để nhân vật chính thuận buồm xuôi gió đạt được mục tiêu, như vậy tình tiết sẽ trở nên quá nhạt nhẽo, không có chút kịch tính nào.
Vì vậy, ở phần này cần tạo ra khó khăn, trở ngại cho nhân vật chính, để họ nỗ lực rồi gặp thất bại, không thể thuận lợi đạt được mục tiêu.
Ví dụ, sau khi phát hiện mã sức khỏe chuyển sang mã vàng, Tiểu Minh lập tức đến bệnh viện xét nghiệm, nhưng kết quả phải đến buổi chiều mới có, khi đó mã sức khỏe mới có thể chuyển lại xanh. Trong khi đó, cuộc họp dự án diễn ra lúc 10 giờ sáng, mà bây giờ chỉ còn chưa đầy một tiếng nữa là bắt đầu.
Lúc này, cấp trên liên lạc yêu cầu anh xác nhận có thể tham gia hay không, nếu không thì sẽ để đồng nghiệp thay thế. Nếu đồng nghiệp thay anh mà ký được dự án, người được thăng chức có thể là đồng nghiệp. Điều này khiến Tiểu Minh vô cùng áp lực, đồng thời cũng cảm thấy việc tối qua đi đón bạn cho đồng nghiệp có gì đó đáng ngờ.
Ngay lúc đó, Tiểu Minh nhìn thấy trên cột điện trước bệnh viện có quảng cáo “trả thêm tiền xét nghiệm nhanh, nửa tiếng có kết quả”. Trong lúc hoảng loạn, anh gọi điện, đối phương nhanh chóng đưa anh đến một phòng khám tư, ngoáy mũi vài cái rồi thu của anh một nghìn tệ. Kết quả hơn nửa tiếng trôi qua, mã sức khỏe vẫn là màu vàng, lúc này Tiểu Minh mới phát hiện mình bị lừa.
Tiểu Minh tuyệt vọng, chuẩn bị báo với cấp trên rằng mình không thể tham gia cuộc họp, thì cấp trên lại báo trước rằng cuộc họp được dời sang 3 giờ chiều.
Tiểu Minh lại nhen nhóm hy vọng, lập tức lấy lại tinh thần, nghiêm túc chuẩn bị cho cuộc họp và tưởng tượng về viễn cảnh tươi đẹp sau khi ký được dự án: thăng chức, tăng lương.
Nhưng đến 2 giờ chiều, trung tâm phòng dịch gọi điện thông báo anh dương tính, cần phải cách ly.
Những tình tiết trên chính là quá trình Tiểu Minh nỗ lực đạt mục tiêu và liên tiếp gặp trở ngại. Đầu tiên là đi bệnh viện xét nghiệm (nỗ lực), nhưng phải chờ đến chiều mới có kết quả, trong khi cấp trên yêu cầu tham gia họp đúng giờ (đối mặt nguy cơ thất bại); sau đó Tiểu Minh tìm “cò” để xét nghiệm nhanh (nỗ lực lần hai), nhưng bị lừa (thất bại lần hai); tiếp theo cuộc họp bị hoãn (le lói hy vọng), nhưng đến chiều lại bị thông báo dương tính phải cách ly (thất bại lần ba).
Chuỗi tình tiết lên xuống như vậy có thể nói là rất đầy đặn.
Và nếu viết tình tiết theo cách sắp xếp này, dù văn phong có kém một chút, chỉ cần kể câu chuyện trôi chảy, độc giả vẫn sẽ cảm thấy rất hấp dẫn, đầy kịch tính.
Vì vậy, trọng tâm của phần này không nằm ở việc thiết kế tình huống có tinh vi hay không, mà là câu chuyện có được nhiều lần chuyển biến, thăng trầm, chứ không phải phẳng lặng không gợn sóng.
Chuyển biến
Phần này trong tiểu thuyết rất quan trọng, bởi nó sẽ khiến nhân vật chính - vốn đã đứng trước thất bại - bùng lên hy vọng một lần nữa, đồng thời cũng tạo ra một “cửa xả” để những cảm xúc bị dồn nén bấy lâu (nhân vật liên tục thất bại) được giải phóng và bùng nổ.
Rất nhiều điểm khiến người ta nhớ mãi trong tiểu thuyết đều nằm ở phần này.
Hãy thiết kế trước tình tiết chuyển biến, đồng thời cài cắm một số chi tiết gợi mở và tình tiết báo trước ở phần trước. Khi tình tiết chuyển biến xuất hiện, khiến độc giả phải thốt lên “thì ra là vậy”, như thế mới được xem là một chuyển biến hay.
Ví dụ, sau khi Tiểu Minh báo với cấp trên rằng mình không thể tham dự cuộc họp dự án và để đồng nghiệp thay thế, anh lên xe của trung tâm phòng dịch để đến bệnh viện cách ly.
Khi đến nơi cách ly, Tiểu Minh lại phát hiện đối tác của dự án cũng đang bị cách ly tại chính bệnh viện này.
Hóa ra, các thành viên phía đối tác cũng vừa bay đến từ tối hôm trước, cùng chuyến bay với người bạn mà đồng nghiệp của Tiểu Minh nhờ anh đi đón. Kết quả xét nghiệm của họ cũng dương tính, nên đều bị đưa đi cách ly. Sau khi cấp trên biết được tin này, lập tức giao quyền cho Tiểu Minh trao đổi hợp tác với đối tác ngay tại bệnh viện.
Đây chính là phần chuyển biến. Độ dài không cần nhiều, cũng không cần quá phô trương, nhưng tuyệt đối không được gượng ép. Ví dụ, chuyển biến này đã được cài trước từ phần đầu (Tiểu Minh đi đón bạn của đồng nghiệp, cuộc họp dự án bị hoãn), nên việc đối tác cũng dương tính ở thời điểm này là hợp lý.
Khi viết phần chuyển biến, trọng tâm là khắc họa khoảnh khắc xảy ra sự thay đổi. Trước đó cần miêu tả đầy đủ tâm trạng thất vọng, hành động của nhân vật chính, đẩy cảm xúc và không khí lên cao, rồi dùng một câu để bật ra điểm chuyển (nhân vật nhìn thấy đối tác cũng ở trong bệnh viện), sau đó tiếp tục miêu tả tâm trạng lúc này của nhân vật (vừa vui mừng nhưng lại không thể thể hiện ra trước mặt đối tác), cho đến khi nhận được sự giao quyền từ cấp trên, cảm xúc vỡ òa, phấn chấn trở lại.
Chỉ cần thể hiện được sự thay đổi cảm xúc trước và sau của nhân vật chính, thì phần chuyển biến coi như đã thành công.
Kết thúc
Mở đầu của câu chuyện bắt đầu bằng một “sự kiện xáo trộn”.
Kết thúc thì khép lại bằng việc giải quyết sự kiện xáo trộn đó.
Trong các phần mở đầu, diễn biến và chuyển biến phía trước, tuyến truyện chính về cơ bản đã được kể rõ ràng, còn kết thúc chính là dấu chấm hết cho toàn bộ câu chuyện.
Nếu là tiểu thuyết mạng, kết thúc thường là nhân vật chính đạt được mục tiêu. Tất nhiên cũng có những câu chuyện kết thúc theo hướng buồn, điều này phụ thuộc vào cách xây dựng nội dung chính và thông điệp của tác phẩm.
Ví dụ câu chuyện của Tiểu Minh kết thúc theo hướng đạt mục tiêu. Khi đang cách ly tại bệnh viện, anh tận dụng việc mình và phía đối tác cùng ở một nơi, nhờ sự hỗ trợ của y tá và nhân viên bệnh viện để đàm phán thành công dự án. Sau quá trình điều trị, anh khỏi bệnh xuất viện, được thăng chức tăng lương, cuộc đời bước sang một trang mới tốt đẹp hơn.
Thông qua cách sắp xếp tình tiết theo mở đầu – diễn biến – chuyển biến – kết thúc, người viết sẽ biết ở mỗi giai đoạn nên viết gì, không còn rơi vào tình trạng không biết bắt đầu từ đâu.
Đây là phương pháp mà trước đây tôi thường dùng để hướng dẫn người mới viết, hiệu quả rất tốt. Gần đây, trong một khóa học viết, tôi học được thêm một phương pháp khác, chi tiết hơn, các bước cũng rõ ràng hơn, gọi là “phương pháp tám bước xây dựng câu chuyện”.
Phương pháp tám bước xây dựng câu chuyện
Đúng như tên gọi, phương pháp này chia một câu chuyện thành tám bước, sắp xếp nội dung và tình tiết theo từng bước, là có thể viết ra một câu chuyện có nhịp độ hợp lý, lúc nhanh lúc chậm. Đặc biệt phù hợp với những người có ý tưởng nhưng không biết bắt đầu viết từ đâu.
Tám bước đó gồm: nhân vật chính, mục tiêu, trở ngại, nỗ lực, kết quả, chuyển biến, cao trào, kết thúc.
Nhân vật chính là bước đầu tiên: xác định nhân vật chính là ai, làm nghề gì, tính cách ra sao.
Ví dụ nhân vật chính Tiểu Minh là một nhân viên văn phòng, tính cách chăm chỉ, cầu tiến.
Mục tiêu là điều mà nhân vật chính muốn đạt được. Mục tiêu này có thể lớn hoặc nhỏ, tùy vào độ dài câu chuyện. Với truyện ngắn, mục tiêu có thể nhỏ, ví dụ Tiểu Minh muốn tham gia cuộc họp dự án để được thăng chức tăng lương. Với truyện dài, mục tiêu có thể lớn hơn như báo thù, sống lâu, trở thành người giỏi nhất, hay người giàu nhất thế giới…
Bước thứ ba là trở ngại - những thứ cản trở nhân vật đạt được mục tiêu. Có thể là yếu tố bên ngoài (kẻ thù, thiên tai, sự cố…) hoặc bên trong (nỗi sợ, ám ảnh, tính cách…). Với người mới, yếu tố bên ngoài thường dễ viết hơn.
Trong câu chuyện của Tiểu Minh, trở ngại chính là mã vàng. Muốn tham gia cuộc họp, anh phải tìm cách chuyển mã vàng về lại mã xanh.
Ba bước: nhân vật chính, mục tiêu, trở ngại - tạo thành mâu thuẫn của câu chuyện, đồng thời cũng giúp xác định tuyến chính: nhân vật vượt qua trở ngại để đạt được mục tiêu.
Bước thứ tư và thứ năm là nỗ lực và kết quả, tương tự phần “diễn biến”: nhân vật đã làm gì để đạt mục tiêu, và kết quả ra sao (thường là không như mong muốn).
Quá trình nỗ lực này nên có nhiều khúc mắc, để câu chuyện trở nên gập ghềnh hơn, từ đó khi đến phần chuyển biến và cao trào, cảm xúc bùng nổ sẽ mạnh mẽ hơn.
Bước thứ sáu đến thứ tám gồm: chuyển biến, cao trào và kết thúc. So với cách chia bốn phần, phương pháp này có thêm bước “cao trào”.
Phần cao trào là điểm quan trọng của câu chuyện, nằm giữa chuyển biến và kết thúc, là nơi cảm xúc được đẩy lên cao nhất. Khi viết cao trào, cần tập trung miêu tả những cảnh đáng chú ý và những khoảnh khắc khiến người đọc hồi hộp, xúc động.
Trong câu chuyện của Tiểu Minh, khi anh nhìn thấy đối tác tại bệnh viện chính là phần cao trào - ở đây chuyển biến và cao trào trùng nhau. Việc miêu tả cảnh gặp gỡ và sự thay đổi tâm trạng của Tiểu Minh chính là đang viết phần cao trào.
So sánh hai phương pháp có thể thấy, phương pháp tám bước chi tiết hơn, giúp làm rõ hơn về nhân vật, tuyến truyện và nhịp kể.
Nếu bạn có ý tưởng mà chưa biết viết thế nào, hãy đặt chúng vào khung tám bước này, rồi lần lượt chuyển thành câu chữ, thì rất khó viết dở.
Tất nhiên, chỉ đọc vài đoạn ngắn mà muốn nắm vững phương pháp này là không dễ. Nếu muốn viết tốt, bạn nên học một cách bài bản hơn.
